Термин мәсьәләсе
Шведча tattare сүзе чыганакларда беренче даими татар кешесе килгәнче үк очрый. Әмма тарихи швед телендә бу сүз белән еш кына ромаларны һәм башка күчмә төркемнәрне атаганнар.
Шуңа күрә tattare дигән язу үзе генә этник татар булуын исбатламый. Кешенең чыгышын билгеләү өчен аның туган җире, теле, дине, исеме, миграция юлы һәм дипломатик контекстын исәпкә алырга кирәк.
Бу аерма XVI–XIX гасырлар өчен аеруча мөһим. Аны исәпкә алмасаң, Швециядәге татар тарихын бөтенләй башка төркемнәр турындагы мәгълүмат хисабына ялгыш рәвештә борынгырак итеп күрсәтергә мөмкин.
Казан белән бәйләнешләр
1556 елда, Казан ханлыгы яулап алынганнан соң озак та үтми, швед чыганакларында Биссура яки Батчура дип аталган илче король Густав Ваза белән сөйләшүләр башлаган. Бәйләнешләр 1558 елга кадәр дәвам иткән.
Илче элекке Казан ханлыгы җирләрендә Иван IV хакимлегенә буйсынмаган көчләр белән бәйле булган һәм Швеция ярдәменә өметләнгән. Швеция өчен мондый сөйләшүләр аның тышкы сәясәтенә туры килгән.
Чыганаклар кайвакыт бу сөйләшүләрне Швециянең Казан, Кырым, Әстерхан һәм Себер татар ханлыклары белән мөнәсәбәтләре дип гомумиләштерә. Әмма Казан 1552 елда яулап алынганнан соң сүз мөстәкыйль Казан ханлыгы белән гадәти дипломатия турында түгел, ә каршылык вәкилләре һәм сәяси мөһаҗирләр белән элемтә турында барган.
Бу визитлар Швециядә татар җәмгыяте тудырмаган, ләкин швед таҗының татар сәяси дөньясы белән иң иртә туры бәйләнешләренең берсе булган.
Кырым илчелекләре
Швециянең Кырым ханлыгы белән тотрыклы мөнәсәбәтләре 1568–1592 елларда идарә иткән Юхан III чорында формалаша башлаган. Стокгольмга татар делегациясе килгән, аннан соң швед вәкилләре Эрик Фальк һәм Сигфрид Роламб Төньяк Европада берлекләр турында сөйләшү өчен Кырымга җибәрелгән.
1580 елларда Кырым илчеләре Швециягә яңадан килгән. 1592 елдан мөнәсәбәтләр даимирәк төс алган, чөнки ике як та Төньяк Европада көчләр тигезлеген саклау белән кызыксынган.
1630 елда Стокгольмга Камбер ага җитәкчелегендәге делегация килгән. Ул король Густав II Адольфка Польша юнәлешендәге яки алман җирләрендәге мөмкин булган хәрәкәтләр өчен зур Кырым хәрби ярдәмен тәкъдим иткән.
Швед вәкиле Беньямин Барон Бакчасарайга киткән һәм 1632 елда яңа татар делегациясе белән бергә кайткан. Бу миссия белән бәйле бүләкләр Стокгольмның Король корал палатасында сакланган.
Дипломатик бәйләнешләр Карл X Густав, Карл XI һәм Карл XII чорында да дәвам иткән. Алар Төньяк һәм Көнчыгыш Европа сәясәтенең бер өлеше булган: Швеция Төньяк Европада берлекләр эзләгән, Кырым ханлыгы исә күрше дәүләтләр арасындагы урынын ныгытырга омтылган.
Архив хатлары
Швеция архивларында Кырым ханлыгы белән хат алышуның зур җыелмасы сакланган. Тикшерүчеләр мәгълүматы буенча, 1637–1742 елларда Кырымнан Швеция король йортына җибәрелгән 84 хат хәзергәчә сакланган.
Хатларны ханнар гына түгел, Гәрәйләр нәселе вәкилләренең аналары, сеңелләре һәм өлкән хатыннары да язган. Шуңа күрә бу җыелма тышкы сәясәт тарихы өчен генә түгел, Кырым идарәче гаиләсе хатын-кызларының дипломатиядә катнашуы өчен дә мөһим чыганак булып тора.
Хатлар Швеция дәүләт архивындагы дипломатик документлар комплексына керә. Архив юлкүрсәткече Госманлы империясе һәм Кара диңгез төбәге белән бәйле документлар эчендә татарлар белән хат алышуны аерым күрсәтә.
Дистәләрчә хат саклану Швециядә күпсанлы татарлар яшәгән дигәнне аңлатмый. Бу иң элек дәүләтара мөнәсәбәтләр эзе, миграция тарихы түгел.
Аерым килүчеләр
1590 еллар швед документларында «Bugdan Balatzen Tatter» дип язылган кеше искә алына. Ул Россиядән килгән һәм Стокгольм король сараенда экзотик хайваннарны караучы булып хезмәт иткән.
Бер генә язма буенча аның төгәл этник чыгышын ышанычлы итеп билгеләп булмый. Ул чыганакта татар дип аталган кешенең король хезмәтендә булуын гына күрсәтә.
Киләсе гасырларда Швециядә татар чыгышлы илчеләр, озата баручылар, сәүдәгәрләр, әсирләр яки хезмәтчеләр вакытлыча булган булырга мөмкин. Әмма XIX гасыр ахырына кадәр тикшерүчеләр даими татар миграцион җәмгыяте турында дәлил тапмый.
Ибраһим Умеркаефф
Швециядә даими төпләнгән беренче яхшы документлаштырылган татар дип 1877 елда Россия империясенең Пенза губернасында туган Ибраһим Ләтәй улы Умеркаефф санала. Чыганакларда аның исем-фамилиясенең төрле язылышлары очрый: Ebrahim Umerkajeff, Ибрагим Умяркаев һәм башкалар.
Аның килү вакыты ахыргача төгәл билгеләнмәгән. Гаилә истәлеге Умеркаеффның килүен 1897 елның 15 маеннан 3 октябренә кадәр Юргорденда узган Стокгольм сәнгать-сәнәгать күргәзмәсе белән бәйли.
Ләкин полиция сораштыруы беркетмәсе аның Стокгольмга 1898 елның 25 декабрендә килүен хәбәр итә. XIX гасыр ахырындагы ирекле чик режимы һәм чит ил кешеләрен исәпкә алуның зәгыйфь булуы шартларында ике версияне дә ахыргача килештерү кыен.
Умеркаефф Пенза губернасының татар мөселман гаиләсеннән чыккан. Ул мөселман мәктәбендә укыган, мехчылык һөнәрен үзләштергән һәм Швециягә килгәнче Финляндиядә булган.
Аның күчеп килүе элекке дипломатик визитлардан тамырдан аерыла: ул вакытлы илче булып түгел, ә киләчәк тормышын Стокгольм белән бәйләгән шәхси кеше буларак килгән. Шуңа күрә 1897 яки 1898 елны Швециядә татарларның даими яшәү тарихы документлаштырыла башлаган вакыт дип санарга мөмкин.
Аның эшмәкәрлеге, никахы, ватандашлыгы һәм мөселман оешмасын төзүдәге роле киләсе гасырга карый һәм бу белешмәгә махсус рәвештә кертелмәде.
Швеция буенча нәтиҗәләр
1900 елга кадәр татар–швед тарихы бер-берсе белән диярлек бәйләнмәгән ике юнәлештән торган.
Беренче юнәлеш — дипломатик мөнәсәбәтләр. XVI гасыр уртасыннан элекке Казан ханлыгы һәм Кырым ханлыгы вәкилләре швед корольләре белән сөйләшүләр алып барган. Кырым белән бәйләнешләр иң озак дәвам иткән; алардан илчелек хисаплары, бүләкләр һәм дистәләрчә хат сакланган.
Икенче юнәлеш — миграция. Ул XIX гасырның иң ахырында Ибраһим Умеркаеффның Стокгольмда төпләнүе белән генә башлана.
Шулай итеп, иртә илчелекләрне Швециядәге беренче татар диаспорасы дип санарга ярамый. XVI–XVIII гасырлардагы дипломатик визитлар белән XIX гасыр ахырындагы даими төпләнү арасында өзлексез җәмгыять дәвамчанлыгы табылмаган.